Pacjent z kaszlem produktywnym (mokrym) w gabinecie lekarza POZ.

Kaszel jest jednym z najczęściej zgłaszanych objawów infekcji układu oddechowego. Zachęcamy do zapoznania się z artykułem lek. Mateusza Babickiego z Katedry Medycyny Rodzinnej Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu.

W okresie jesienno-zimowym jedną z najczęstszych przyczyn wizyt lekarskich są infekcje układu oddechowego. W zależności od umiejscowienia stanu zapalnego symptomatologia może być różna, począwszy od objawów miejscowych, takich jak:

  • katar
  • kaszel
  • ból gardła
  • ból ucha
  • chrypka

poprzez objawy ogólnoustrojowe:

  • stany podgorączkowe/gorączka
  • dreszcze
  • osłabienie
  • bóle kostno-stawowe
  • bóle mięśniowe.

Jednym z najczęstszych zgłaszanych objawów jest kaszel, który występować może zarówno w infekcjach górnych, jak i dolnych dróg oddechowych, ale także w wielu innych schorzeniach, o czym nie wolno zapominać. Mianem kaszlu określamy mimowolny odruch lub wywołany świadomie wytężony manewr wydechowy polegający na nagłym wydaleniu powietrza z dolnych dróg oddechowych, którego celem jest usunięcie zalegającej wydzieliny lub ciała obcego. W literaturze jest wiele podziałów kaszlu m.in. z uwagi na czas trwania:

  • ostry – trwający krócej niż 3 tygodnie,
  • podostry 3-8 tygodni
  • przewlekły trwający powyżej 8 tygodni

czy też jego charakter:

  • suchy oraz mokry (produktywny), który to jest bardzo często spotykany w codziennej praktyce.

Kaszel mokry (produktywny), jak sama nazwa wskazuje, jest to kaszel spowodowany nadprodukcją śluzu, który jest aktywnie usuwany z dróg oddechowych. Towarzyszyć mogą mu dodatkowe objawy zgłaszane przez pacjenta, takie jak: ból w klatce piersiowej, uczucie zalegania wydzieliny w drogach oddechowych, uczucie ciała obcego w gardle oraz niemożność odkrztuszenia wydzieliny, a w ciężkich przypadkach utrudniony swobodny oddech (uczucie duszności). Objaw ten może być bardzo nieprzyjemny i uciążliwy dla pacjenta.

Przyczyn kaszlu produktywnego jest bardzo dużo. Najczęstszą z nich są infekcje układu oddechowego, zarówno o etiologii wirusowej, jak i bakteryjnej. Stan zapalny może obejmować zapalenie płuc, oskrzeli, a także zatok przynosowych, w tym także zespół ściekania wydzieliny po tylnej ścianie gardła. Rzadszym czynnikiem etiologicznym są infekcje grzybicze, gdzie w wydzielinie znaleźć można grudki oraz czopy. W przypadku przewlekle utrzymującego się kaszlu nie należy zapominać o innych przyczynach mokrego kaszlu, które wymagają dalszej diagnostyki.

Leczenie kaszlu mokrego

W leczeniu kaszlu mokrego stosuje się leki mukoaktywne, które działają głównie poprzez ułatwienie usuwania wydzieliny a także zmniejszają jej produkcję w drogach oddechowych. Z uwagi na mechanizm działania wyróżnia się kilka grup leków. Co ważne, w przypadku stosowania terapii mukoaktywnej, należy poinformować pacjenta o konieczności stosowania preparatów w godzinach porannych/popołudniowych, unikając godzin nocnych z uwagi na ryzyko nasilenia kaszlu.

  1. Leki sekretolityczne (wykrzytuśne) jest to grupa leków, która poprzez zwiększenie objętości wydzieliny wskutek jej nawodnienie ułatwia wykrztuszenie. Do tej grupy leków zalicza się inhalacje z soli hipertonicznej (3-7%) oraz gwajafenezyna.
  2. Leki mukolityczne, których mechanizm działania opiera się na zmniejszaniu lepkości wydzieliny poprzez rozbijanie mostków dwusiarczkowych wchodzących w skład wydzieliny dróg oddechowych. Do tej grupy leków zaliczamy: karbocysteinę, erdosteinę oraz N-acetylocysteinę a także mukolityczne leki peptydowe np. dornaza.
  • Erdosteina – prolek, który po aktywacji do formy aktywnej, oprócz działania mukolitycznego nasila również klirens śluzowo-rzęskowy, działa przeciwzapalnie, a także wykazuje działanie mukoregulujące.
  • N-acetylocysteina – dodatkowo wykazuje korzystny wpływ na klirens śluzowo-rzęskowy, zmniejsza zdolność bakterii do adhezji nabłonkowej, a także ma działanie antyoksydacyjne.
  1. Leki mukokinetyczne, jak sama nazwa wskazuje mechanizm działania leków opiera się na poprawie transportu śluzowo-rzęskowego oraz zmniejszeniu przylegania śluzu do ścian nabłonka. Do tej grupy leków zaliczamy: bromheksyne oraz ambroksol.
  • Bromheksyna – oprócz mechanizmu mukokinetycznego wykazuje również działanie wykrztuśne
  • Ambroksol – dłużej działający metabolit bromheksyny o zbliżonym profilu działania
  1. Mukoregulatory – stabilizują wydzielanie śluzu. Do tej grupy zaliczamy karbocysteinę.
  • Karbocysteina oprócz działania mukoregulatorowego wykazuje również działanie mukolityczne oraz ułatwia odkrztuszanie. Wykazuje również aktywność antyoksydacyjną oraz przeciwzapalną. Mechanizm jej działania opiera się na zwiększaniu ilości sialomucyn oraz zmniejszaniu ilości fukozy w wydzielinie dróg oddechowych, doprowadzając do zmian biochemicznych śluzu powodując jego upłynnienie oraz zmniejszenie lepkości. Dodatkowo zmniejsza opory w drogach oddechowych i pobudza wydzielanie IgA. Dodatkową zaletą karbocysteiny jest również to, że działa wszędzie tam, gdzie występują mukoproteiny więc w układzie oddechowym, przewodzie pokarmowym, drogach moczowo-płciowych oraz uchu wewnętrznym. Ponadto przy równoczesnym stosowaniu z antybiotykoterapią zwiększają jego stężenie w śluzie oraz hamuje adhezję bakteryjną do nabłonka dróg oddechowych. Z uwagi na profil działania stanowi jeden z podstawowych wyborów w leczeniu kaszlu produktywnego oraz zapaleniu ucha środkowego, znacznie redukując ryzyko interwencji chirurgicznej.
  1. Preparaty ziołowe opierające się na tymianku, bluszczu a także pierwiosnku.

W przypadku leczenia kaszlu należy pamiętać o zalecaniach ogólnych, takich jak:

  • odpowiednie nawodnienie pacjenta
  • unikanie alergenów, dymu tytoniowego oraz substancji drażniących
  • wietrzeniu pomieszczeń lub stosowaniu nawilżacza powietrza.

Reasumując kaszel stanowi jeden z najczęstszych objawów klinicznych infekcji układu oddechowego. W przypadku kaszlu mokrego (produktywnego) należy stosować leki mukoaktywne, które poprzez rozrzedzenie wydzieliny, zmniejszenie jej lepkości a także nasileniu transportu rzęskowego przyczyniają się do skrócenia czasu trwania kaszlu. W każdym przypadku długo utrzymującego się kaszlu należy poszukiwać jego innych przyczyn.

Bibliografia:

  1. Begic, E.; Begic, Z.; Dobraca, A.; Hasanbegovic, E. Productive cough in children and adolescents – view from primary health care system. Med. Arch. 201771, 66.
  2. Shields, M.D.; Bush, A.; Everard, M.L.; McKenzie, S.; Primhak, R.; British Thoracic Society Cough Guideline Group BTS guidelines: Recommendations for the assessment and management of cough in children. Thorax 200863 Suppl 3, iii1–iii15. 
  3. Krenke, R.; Chorostowska-Wynimko, J.; Dąbrowska, M.; Bieńkowski, P.; Arcimowicz, M.; Grabczak, E.M.; Mastalerz-Migas, A. Management of cough in adults – recommendations for family physicians. Lek. POZ 20184, 425–452. 
  4. Doniec, Z.; Mastalerz-Migas, A.; Krenke, K.; Mazurek, H.; Bieńkowski, P. Rekomendacje postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w kaszlu u dzieci dla lekarzy POZ. Lek. POZ 20162, 305–321. 
  5. O’Connell, O.J. Is extended-release guaifenesin no better than a placebo? Respir. Care 201459, 788–789.
  6. Hoffer-Schaefer, A.; Rozycki, H.J.; Yopp, M.A.; Rubin, B.K. Guaifenesin has no effect on sputum volume or sputum properties in adolescents and adults with acute respiratory tract infections. Respir. Care 201459, 631–636.
  7. Braga, P.C.; Allegra, L.; Rampoldi, C.; Ornaghi, A.; Beghi, G. Long-lasting effects on rheology and clearance of bronchial mucus after short-term administration of high doses of carbocysteine-lysine to patients with chronic bronchitis. Respiration 199057, 353–358.
  8. Carpagnano, G.E.; Resta, O.; Foschino-Barbaro, M.P.; Spanevello, A.; Stefano, A.; Di Gioia, G.; Serviddio, G.; Gramiccioni, E. Exhaled Interleukine-6 and 8-isoprostane in chronic obstructive pulmonary disease: effect of carbocysteine lysine salt monohydrate (SCMC-Lys). Eur. J. Pharmacol. 2004505, 169–175.
  9. Rahman, I.; MacNee, W. Antioxidant pharmacological therapies for COPD. Curr. Opin. Pharmacol. 201212, 256–265.
  10. Pignataro, O.; Pignataro, L.D.; Gallus, G.; Calori, G.; Cordaro, C.I. Otitis media with effusion and S-carboxymethylcysteine and/or its lysine salt: a critical overview. Int. J. Pediatr. Otorhinolaryngol. 199635, 231–241.
  11. Cazzola, M.; Floriani, I.; Page, C.P. The therapeutic efficacy of erdosteine in the treatment of chronic obstructive bronchitis: a meta-analysis of individual patient data. Pulm. Pharmacol. Ther. 201023, 135–144.
  12. Rubin, B.K. The pharmacologic approach to airway clearance: mucoactive agents. Paediatr. Respir. Rev. 20067 Suppl 1, S215-9.
  13. Kaszel Available online: https://www.mp.pl/pacjent/objawy/70135,kaszel (accessed on Oct 27, 2021).

Notka informacyjna Partnera artykułu:

Strepsils na kaszel, 375 mg, kapsułki, twarde. Skład jakościowy i ilościowy: Każda kapsułka twarda zawiera 375 mg karbocysteiny. Pełny wykaz substancji pomocniczych, patrz ChPL. Postać farmaceutyczna: kapsułka, twarda. Wskazania do stosowania: Karbocysteina to środek mukolityczny do stosowania w leczeniu uzupełniającym chorób dróg oddechowych, charakteryzujących się nadmierną ilością lepkiego śluzu, w tym przewlekłej obturacyjnej choroby płuc. Dawkowanie i sposób podawania Dorośli i osoby w podeszłym wieku: Dawką podstawową jest wstępna dawka dobowa wynosząca 2250 mg karbocysteiny w dawkach podzielonych, którą można zmniejszyć do 1500 mg na dobę w dawkach podzielonych po osiągnięciu zadowalającej odpowiedzi, np. dwie kapsułki trzy razy na dobę, i dalej do jednej kapsułki cztery razy na dobę. Dzieci i młodzież: Stosowanie Strepsils na kaszel u dzieci nie jest zalecane. Sposób podawania: Podanie doustne. Przeciwwskazania: Nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą wymienioną w ChPL. Stosowanie u pacjentów z czynną chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy. Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania Zaleca się zachowanie ostrożności w przypadku osób w podeszłym wieku, osób ze stwierdzoną w wywiadzie chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy oraz osób przyjmujących jednocześnie leki, o których wiadomo, że powodują krwawienie z przewodu pokarmowego. Jeśli wystąpi krwawienie z przewodu pokarmowego, należy przerwać stosowanie leku.Lek zawiera mniej niż 1 mmol (23 mg) sodu na kapsułkę, to znaczy lek uznaje się za „wolny od sodu”. Działania niepożądane Zaburzenia układu immunologicznego: Zgłaszano reakcje anafilaktyczne i przypadki rumienia trwałego polekowego. Zaburzenia żołądka i jelit: Zgłaszano krwawienie z przewodu pokarmowego występujące podczas leczenia karbocysteiną. Częstość nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych): wymioty, krwawienie z przewodu pokarmowego.Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: Zgłaszano wysypki skórne i alergiczne wykwity skórne. Zgłaszano również odosobnione przypadki pęcherzowego zapalenia skóry, takiego jak zespół Stevensa-Johnsona i rumień wielopostaciowy. Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych: Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa, tel.: + 48 22 49-21-301, fax: + 48 22 49-21-309, Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl. Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu. Podmiot odpowiedzialny: Reckitt Benckiser (Poland) S.A. Numer pozwolenia na dopuszczenie do obrotu wydanego przez Prezesa URPL: 25715. OTC – Lek wydawany bez recepty.