Health at a Glance 2025 – gdzie jest podstawowa opieka zdrowotna?
Zgodnie z raportem OECD, w Polsce podobnie jak w innych krajach OECD, choroby układu krążenia oraz nowotwory są głównymi przyczynami zgonów, odpowiadającymi za niemal połowę wszystkich zgonów. Raport wskazuje, że wśród pacjentów korzystających z podstawowej opieki zdrowotnej, średnio 82% osób w wieku 45 lat i więcej ma co najmniej jedną chorobę przewlekłą, co stanowi duże wyzwanie dla systemu opieki zdrowotnej.
Podkreślono, że wczesne wykrywanie i zapobieganie wielu schorzeniom może znacząco poprawić długość życia. Zwalczanie czynników ryzyka, takich jak otyłość czy palenie tytoniu, może przynieść długoterminowe korzyści zdrowotne przy stosunkowo niskich kosztach. Jednocześnie w Polsce rośnie liczba pacjentów z wielochorobowością, co zwiększa zapotrzebowanie na usługi podstawowej opieki zdrowotnej.
W raporcie zwrócono uwagę na konieczność zwiększenia wydatków na profilaktykę oraz podstawową opiekę zdrowotną, które w Polsce nadal stanowią tylko 14% całkowitych wydatków na zdrowie. Wydatki na profilaktykę są szczególnie niskie, co wymaga poprawy w zakresie polityki zdrowotnej.
___
Health at a Glance porównuje kluczowe wskaźniki stanu zdrowia populacji oraz funkcjonowania systemów ochrony zdrowia w krajach członkowskich OECD i stowarzyszonych. Analiza pokazuje kluczowe wyzwania, przed jakimi stoimy i wyraźnie wskazuje na kluczową rolę podstawowej opieki zdrowotnej w odpowiedzi na nie.
Gdzie jesteśmy?
Choroby układu krążenia oraz nowotwory są dwiema głównymi przyczynami zgonów, odpowiadającymi za niemal połowę wszystkich zgonów w krajach OECD. W tym sensie Polska nie różni się znacząco od innych krajów, co dowodzi iż możliwe jest przekładanie dobrych praktyk z innych regionów na system ochrony zdrowia w Polsce. Wydaje się to jednocześnie konieczne, patrząc na średnią długość trwania życia (niższą od średniej OECD) jak również wysokie wskaźniki liczby zgonów możliwych do uniknięcia.
Zwraca uwagę, iż wśród pacjentów korzystających z podstawowej opieki zdrowotnej w wieku 45 lat i więcej, średnio w krajach OECD uczestniczących w badaniu aż 82% zgłosiło co najmniej jedną chorobę przewlekłą, a 52% – dwie lub więcej. Stanowi to istotne wyzwanie dla całego systemu opieki zdrowotnej, a troska o tych pacjentów od poziomu POZ stanowi istotne zagadnienie dla wszystkich systemów opieki zdrowotnej.
Wielu z tych jednostek chorobowych można by zapobiec lub znacząco opóźnich ich rozwój. Zwalczanie czynników ryzyka dla zdrowia na wszystkich etapach życia ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia długoterminowych korzyści zdrowotnych przy stosunkowo niskich kosztach. Mimo to odsetek osób z otyłością nadal rośnie w ponad czterech piątych krajów OECD – średnio 54% dorosłych ma nadwagę lub otyłość. Problemem pozostaje również szkodliwe spożycie alkoholu. Polska niekorzystnie wyróżnia się w obszarze palenia tytoniu – paląca populacja przyrasta.
Wydatkowanie środków
Raport OECD zwraca uwagę, iż wiele interwencji profilaktycznych oraz działań w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej jest wysoce opłacalnych kosztowo w ograniczaniu tych czynników ryzyka. Mimo to w 2023 r. średnie wydatki w OECD na profilaktykę stanowiły jedynie 3%, a wydatki na podstawową opiekę zdrowotną 14% całkowitych wydatków na zdrowie (Polska znajduje się poniżej tej średniej, z kwotą 18,1 mld zł wydatków NFZ z całego budżetu w 2023 przekraczającego 144 mld zł). Priorytet nadawany zarówno profilaktyce, jak i podstawowej opiece zdrowotnej pozostaje w dużej mierze niezmieniony od dekady, a wzrost wydatków na profilaktykę w czasie pandemii okazał się jedynie przejściowy (figura 7.17 z rozdziału 7).
Niestety realny spadek wydatków na zdrowie w analizowanych latach przełożył się w Polsce także na spadek oczekiwanej długości życia. Na uwagę w tym zakresie zasługują szczególnie kraje, które mimo zmniejszenia realnych wydatków na zdrowie notują wydłużenie oczekiwanej długości życia.
Chorujemy zależnie od płci
Różne wzorce wielochorobowości u kobiet i mężczyzn zaobserwowane w danych z badania PaRIS wskazują na potrzebę tworzenia indywidualnych planów opieki, dostosowanych do konkretnego zestawu schorzeń przewlekłych. Ma to szczególnie istotne znaczenie w Polsce, gdzie różnice w średniej długości życia między kobietami a mężczyznami pozostają spektakularnie wysokie (7 najwyższe spośród badanych krajów).
- W przypadku mężczyzn współwystępowanie chorób układu krążenia i powiązanych z nimi czynników ryzyka wymaga zintegrowanej profilaktyki i zarządzania chorobami serca i naczyń.
- Mężczyźni wymagają intensywniejszych działań w zakresie prewencji: częściej spożywają alkohol, częściej palą, częściej chorują z powodu otyłości. W efekcie żyją krócej i są narażeni na występowanie wielochorobowości.
Rozdział 3 raportu wyraźnie wskazuje także główne przyczyny zgonów. Niestety, wśród nich polskie dane wyraźnie pokazują zarówno niekorzystne statystyki zgonów w zakresie chorób sercowo-naczyniowych, jak i nowotworów (znów z przewagą umierających mężczyzn). Raport w części nie wskazuje jednocześnie na polskie dane dotyczące palenia tytoniu – jednocześnie jednak z danych krajowych jasno wynika, iż liczba palaczy rośnie. A wraz z tym wzrostem spodziewać się można negatywnych konsekwencji zdrowotnych. Wyraźnie widać także rosnący trend w zakresie wapowania wśród nastolatków.
Raport OECD podkreśla, iż zapewnienie silnej koordynacji między specjalistami oraz wspieranie pacjentów w samodzielnym zarządzaniu własnym procesem leczenia (przed i na etapie podstawowej opieki zdrowotnej) są kluczowe.
Dostęp do świadczeń
Polska znajduje się nieznacznie powyżej średniej w zakresie braku dostępu do świadczeń medycznych. Głównym wskazywanym problemem jest przede wszystkim czas oczekiwania na poradę, w drugiej kolejności ewentualne koszty i problemy z dotarciem na konsultację. Raport wskazuje na istotny progres Polski w zakresie czasu oczekiwania, jest on jednak związany przede wszystkich ze skróceniem od 2019 roku czasu oczekiwania na zabiegi operacyjne (w tym zaćmy i endoprotezoplastyki stawu biodrowego). Tymczasem rośnie średni czas oczekiwania na wizyty ambulatoryjne, głównie z uwagi na wzrost liczby pacjentów z wielochorobowością leczonych w ramach opieki specjalistycznej pozaszpitalnej. Rozwiązaniem tego problemu może być dalszy rozwój usług na niższych piętrach opieki zdrowotnej (zwłaszcza POZ).
Konsultacje z lekarzami podstawowej opieki zdrowotnej są dla wielu osób najczęstszą formą kontaktu z ochroną zdrowia i często stanowią punkt wyjścia do dalszego leczenia. W 2023 roku średnia roczna liczba osobistych konsultacji lekarskich na mieszkańca w krajach OECD wahała się od niespełna 3 w Meksyku, Kostaryce, Szwecji i Grecji do 18 w Korei Południowej.
Jednocześnie raport pokazuje, iż liczba łóżek szpitalnych pozostaje w Polsce wyższa niż średnia OECD, zaś ich wykorzystanie – niższe. Utrzymanie tej bazy szpitalnej stanowi istotny systemowy koszt, redukując możliwość wydatkowania środków w innych miejscach systemu opieki zdrowotnej. Dane z raportu przeczą także powszechnej opinii o nadużywaniu wizyt na oddziałach ratunkowych przez pacjentów w Polsce. Przy średniej 31 wizyt na 100 osób w populacji ogólnej na rok w OECD, Polska notuje liczbę 16 wizyt na 100 osób w populacji na rok.
Jakość opieki
OECD w swoim raporcie zwraca uwagę na jakość opieki. Mierzy ją m.in. poziomem wyszczepialności, ale także liczbą badań profilaktycznych (z 37% kobiet, które wykonały mammografię wg zaleceń i z 10% wskaźnikiem wyszczepialności przeciw grypie sezonowej) Polska znajduje się w ogonie krajów OECD (w zakresie szczepień – dokładnie na samym końcu). Niestety w zakresie preskyrpcji antybiotyków znajdujemy się znów powyżej średniej OECD.
Raport podkreśla niewystarczający dostęp do wysokiej jakości podstawowej opieki zdrowotnej w przypadku schorzeń takich jak astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), niewydolność serca oraz cukrzyca. Prowadzi to do hospitalizacji, których można by uniknąć. Cechą wspólną tych czterech chorób jest fakt, że baza dowodowa dotycząca ich skutecznego leczenia jest dobrze ugruntowana, a znaczna część świadczeń może być realizowana właśnie w ramach POZ.
Wysoko wydajny system podstawowej opieki zdrowotnej, zapewniający dostęp do usług wysokiej jakości, może ograniczyć nagłe pogorszenia stanu zdrowia u osób żyjących z astmą, POChP, niewydolnością serca i cukrzycą. Przykładowo, w cukrzycy skuteczna kontrola poziomu glukozy we krwi poprzez rutynowe monitorowanie, modyfikację diety, regularną aktywność fizyczną oraz odpowiednią farmakoterapię może opóźnić wystąpienie poważnych powikłań i zmniejszyć potrzebę hospitalizacji. Kluczowe w ograniczaniu komplikacji jest również zarządzanie czynnikami ryzyka, takimi jak palenie tytoniu, ciśnienie tętnicze krwi oraz poziom lipidów.
Liczba hospitalizacji z powodu tych schorzeń może służyć jako wskaźnik jakości i dostępności podstawowej opieki zdrowotnej. Jak wypada Polska np. w zakresie hospitalizacji w niewydolności serca, pokazuje rycina 6.10 z raportu.
Badanie PaRIS prowadzone przez OECD – największe na świecie międzynarodowe badanie opinii osób żyjących z chorobami przewlekłymi pokazało różnice w doświadczeniach pacjentów między poszczególnymi krajami, rzucając światło na zróżnicowanie jakości podstawowej opieki zdrowotnej i wyznaczając kierunki działań na rzecz jej wzmocnienia.
Wyniki PaRIS pokazują, że osoby z chorobami przewlekłymi ogólnie wysoko oceniają jakość opieki w ramach POZ. Średnio w krajach OECD 87% takich pacjentów pozytywnie oceniło otrzymaną opiekę (jako dobrą, bardzo dobrą lub doskonałą) – od 97% w Szwajcarii do 69% w Portugalii. Wyniki były zbliżone wśród osób bez chorób przewlekłych. Analiza danych PaRIS wskazuje, że subiektywna ocena jakości jest istotnie powiązana z krajowymi wydatkami na zdrowie per capita, a ponad 10% różnic można przypisać czynnikom na poziomie państwowym – takim jak krajowa polityka zdrowotna oraz dostępność i jakość usług medycznych – a także czynnikom spoza systemu ochrony zdrowia.
Podstawowa opieka zdrowotna odgrywa kluczową rolę w prowadzeniu pacjentów przewlekle chorych, co czyni ją naturalnym miejscem dla wdrażania strategii poprawiających koordynację opieki, takich jak przeglądy lekowe czy wsparcie w samodzielnym zarządzaniu chorobą. Wzmocnienie planowania opieki, wspieranie przeglądów lekowych oraz zacieśnienie ciągłej wymiany informacji to kluczowe strategie służące poprawie koordynacji i lepszemu wsparciu osób z chorobami przewlekłymi.
Personel POZ
Dla utrzymania właściwej jakości opieki nad pacjentami konieczna jest wystarczająca liczba lekarzy pracujących w ramach POZ. W tym zakresie w Polsce w okresie od 2013 do 2023 dokonano istotnych zmian, w tym podnoszą wynagrodzenia (średniorocznie o 4,8% u lekarzy POZ, w porównaniu do średniorocznie 6,5% u lekarzy specjalistów dziedzinowych). Średnie wynagrodzenie lekarzy POZ pozostaje wciąż poniżej średniej dla OECD, choć dynamika wzrostu wynagrodzeń była średnio wyższa niż w OECD (w tym zakresie wyprzedziły nas jednak np. Węgry, nie tylko w zakresie tempa przyrostu wynagrodzeń ale także finalnie osiągniętej w 2023 ich wartości wyrażonej w USD PPP).
Dramatycznie na tym tle wyglądają dane dotyczące zatrudnienia pielęgniarek – nie tylko ich liczba na 1000 pacjentów jest poniżej średniej OECD, ale także liczba pielęgniarek względem liczby lekarzy sytuuje nas w ogonie krajów OECD. Przyrost wynagrodzeń istotnie wpłynął na średnie wynagrodzenie dla pielęgniarki w Polsce, wciąż jednak oznacza to zaledwie dogonienie średniej dla krajów z badania. Nie napawają optymizmem także dane dotyczące liczby absolwentów pielęgniarstwa – jesteśmy na poziomie ½ krajów OECD w tym zakresie. Przy rosnącym obciążeniu związanych z wiekiem pacjentów i chorobowością oznacza to ryzyko dla bezpieczeństwa systemu ochrony zdrowia.
Wiek pacjentów a system
Raport zwraca wreszcie uwagę na zagadnienia związane z opieką długoterminową. Polskę wyróżniono jako kraj o dynamicznym przyroście liczby najstarszych pacjentów. Średnia oczekiwana długość życia 65-latka jest co prawda poniżej średniej OECD, ale wciąż jest to kolejnych 18 lat życia. Rozwój podstawowej opieki zdrowotnej jest tu kluczowy zarówno dla zapewnienia łatwości dostępu do świadczeń medycznych, ciągłości opieki, jak i utrzymania pacjentów w dobrej sprawności poza warunkami opieki zorganizowanej.
Źródła:
- OECD (2025), Health at a Glance 2025: OECD Indicators, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/8f9e3f98-en.
- OECD (2025), Does Healthcare Deliver?: Results from the Patient-Reported Indicator Surveys (PaRIS), OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/c8af05a5-en.
